प्रार्थना

लहानपण, शाळा आणि प्रार्थना यांचा आठवणींच्या राज्यात खूप जवळचा संबंध आहे. अजूनही प्रार्थना म्हणलं की 'खरा तो एकची धर्म' ही शाळेत म्हणत असलेली प्रार्थनाच चटकन ओठांवर येते. शाळा संपली असली तरी सुद्धा सिनेमा आणि इतर अल्बम मधून अधून मधून प्रार्थना कम गाणी तर ऐकायला मिळत असतातच. पण लक्षात राहतील, आपलेसे वाटतील असे शब्द, आपल्याला सहज गुणगुणता येईल अशी चाल असलेली नवीनच प्रार्थना खूप वर्षांनी ऐकायला मिळाली.

काही वर्षांपूर्वी 'नितळ' नावाच्या सिनेमा मध्ये पण अशीच एक कुणालाही गुणगुणता येईल आणि सोप्या शब्दात गहिरा अर्थ असलेली एक प्रार्थना ऐकली होती. बहुधा गंभीर विषयामुळे खूप कमी लोकांपर्यंत हा चित्रपट पोहोचला असावा. 

मध्यंतरी डॉ. प्रकाश बाबा आमटे या चित्रपटातली प्रार्थना ' तू बुद्धी दे' खूप आवडली होती. का कोण जाणो, पण ती ऐकतानाही स्वतः गुणगुणावी अशी नाही वाटली. कदाचित आमटे कुटुंबियांइतक्या थोर लोकांनी केलेल्या त्यागाला, त्यांनी समाजोपयोगी कामाला वाहून घेतलेल्या आयुष्याला आपल्यापुढे ठेवणाऱ्या प्रसंगांच्या सोबतीने ती प्रार्थना चित्रपटातून आपल्यासमोर असल्याने ती म्हणण्याची लायकी पण आपली नाही अशी पण भावना कुठेतरी निर्माण झाली असावी नकळत मनात. 

मात्र बऱ्याच दिवसांनी 'उबुंटू' च्या निमित्ताने नितांतसुंदर साध्या चालीत बांधलेली पण अतिशय प्रभावी, अर्थपूर्ण गेय शब्द असलेली 'हीच अमुची प्रार्थना' ऐकायला मिळाली. विशेषतः शाळा, गुरुजी आणि शाळेतले विद्यार्थी यांच्या सोबतीने ती पडद्यावरती येत असल्यामुळेही असेल, पण खूपच छान वाटली. गाण्याच्या चित्रीकरणातल्या फ्रेम्स, प्रकाशछटा पण मला आवडल्या.

'भोवताली दाटला अंधार दुःखाचा जरी
सूर्य सत्याचा उद्या उगवेल आहे खात्री
तोवरी देई आम्हाला काजव्यांचे जागणे...' हे त्यातले शब्द मला खूपच भावले.

ही प्रार्थना ऐकताना, सोबतीने गुणगुणताना मला चित्त शांत होण्याबरोबरच जमिनीशी जोडल्याचा ( म्हणजे मला earthly feeling, feeling surrendered इ. इ. अर्थाच काहीतरी म्हणायचय पण नेमके शब्द सापडत नाहीयेत. समझनेवालो को इशारा काफी है! 😊) असा अनुभव आला. असं खूप कमी वेळेला होतं की त्या चालीत, त्या गाण्यात अपेक्षित असलेला भाव प्रेक्षक म्हणून माझ्याही मनात पण तेव्हढ्याच परिणामकारकरित्या दाटून आलाय. अन्यथा बहुतांशी तटस्थ दृष्टिकोनातूनच गाण ऐकलं जातं.

असो, तर खूप दिवसांनी अशी मस्त प्रार्थना सापडल्यामुळे मी खूष आहे. हिचं गाण म्हणून आयुष्य खूप असणार हे नक्की. निदान माझ्यासाठी तरी!

धुके दाटलेले उदास उदास

धुके दाटलेले उदास उदास

मला वेढिती हे तुझे सर्व भास

उभी मूक झाडे, विरागी किनारा
झुरे अंतरी अन्‌ फिरे आर्त वारा
कुणीही न येथे दिसे आसपास

कुठे चालल्या या दिशाहीन वाटा ?
कुणा शोधिती या उदासीन लाटा ?
दिशांतून दाटे तुझा एक ध्यास

क्षणी भास होतो तुझे सूर येती
जिवा भारुनी हे असे दूर नेती
स्मृती सोबतीला असा हा प्रवास

- मंगेश पाडगावकर

दोन महिने उलटून गेलेत, मी तिचा आवाज ऐकला नाहीये. तिच्या मांडीवर डोकं टेकवून, तिचा हात माझ्या डोक्यावर फिरून तर न जाणो किती महिने झालेत. 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु' वगैरे सगळं ऐका-वाचायला ठीक आहे. पचवणं फार कठीण! आतापर्यंत वाचनात आलेल्या, शाळेत शिकलेल्या सगळ्या कविता आता अनुभवाची जोड घेऊन समोर येताहेत. फ. मुं च्या भाषेतली 'जन्माची शिदोरी' माझी ती, सरणार जरी नसली तरी उरली नसल्याची बोच घेऊन जगणं थोडं अवघड आहे खरं. असो!

P.S.: वरची पाडगावकरांची कविता मूळ वेगळ्या context मध्ये असली तरी मला वाचताना वेगळा अर्थ सापडला. चू.भू.दे.घे.

उन्हाळा

सध्या इथे मेलबर्नला उन्हाळा सुरु झालाय. इथे खरं तर मी गेल्याच उन्हाळ्यात आले. पण भारतातून आल्या आल्या इथे उन्हाळ्याचं महत्त्व जाणवलं नाही. आपल्याकडे उन्हाची काय कमतरता?! पण इथला एक हिवाळा काढला आणि मग इथले सगळे लोक उन्हाची आणि उन्हाळ्याची इतकी आसुसून वाट का पाहतात ते चांगलंच समजलं.

आज बाहेर खूप छान वातावरण आहे. एक प्रसन्न संध्याकाळ. माझं मन संधी मिळेल तेव्हा भारताची सफर करून घेत असतंच. आजही वेगळं नाहीच.

दिवसभराच्या कडक उन्हानंतर सूर्य मावळतीला जाताना हलके हलके हवेत वाढणारा गारवा... तो संधिप्रकाश... कधी हलकी झुळूक तर कधी जोर धरलेला वारा... त्या हवेबरोबर नाकाला भिडणारा तो तप्त मातीचा गंध... हळूहळू गडद होत जाणारा अंधार... दिवेलागण... देवघरातली मंद तेवणारी समई आणि घरभर दरवळून राहिलेला उदबत्तीचा वास.

आठवणींचा फेर, आणखी काय!

एका वेदनेची अखेर

अरुणा शानभाग. खरं तर हे नाव माझ्या जास्त परिचयाचं असण्याचं काही कारण नाही. तिचं अस्तित्व माझ्यासाठी एका वर्तमानपत्रातल्या बातमीपुरतं मर्यादित आहे, किंवा आता होतं म्हणावं लागेल. तिच्या आयुष्यावर बेतलेली 'अरुणाज स्टोरी' मी वाचलेलं नाही. माझा जन्म झाला तेव्हा तिच्यावर बलात्कार होण्याच्या घटनेला एक तप उलटून गेलं होतं. आयुष्यातल्या ६५ वर्षांपैकी तब्बल ४२ वर्षे कोमा मध्ये गेलेल्या अरुणा ची मृत्यूने अखेर सुटका केली. तिचं जाणं मनाला चटका लावून तर गेलंच, पण त्याबरोबर कितीतरी प्रश्नांचं काहूर माझ्यापाशी ठेवून गेलं. स्वतः न केलेल्या गुन्ह्याची शिक्षा किती भोगावी लागावी याला काही मर्यादा आहे? दयामरणाचा हक्क असणे बरोबर की चूक याबद्दल विचार करणारी मी कोण? पण रोज तीळ तीळ मरण्यापेक्षा, एकदाच काय ते मरण येऊन गेलेलं बरं का नाही? असा विचार नक्कीच मनात खुपत रहातो. आज तिच्या कायदेशीर मृत्यूची बातमी वाचताना 'मरणाने केली सुटका जगण्याने छळले होते'  हे सुरेश भटांचे शब्द या परिस्थितीत किती चपखल बसतात हे जाणवत होतं.

ई सकाळ वर ही बातमी वाचताना सहज वरच्या कोपरयाकडे लक्ष गेलं. '41 likes and 314 dislikes'.
मी कुठे क्लिक करावं?  कुणाच्याही निधनाच्या बातमीला 'Like' कसं करणार म्हणून 'Dislike';  की एका तडफडत्या आत्म्याची अखेर सुटका झाल्याचं बरं वाटलं म्हणून  'Like'?

मला उत्तर अजून सापडलं नाहीये.

What I want to say...

As Deep rightly says, '...the most serious loss you suffer when you don't write regularly. You lose the ability to write'.  

I wish things will turn better some day. You know what I mean to say, right? :(

हे असं असतं होय!

बऱ्याचदा आपल्यासमोर आलेल्या गोष्टी आपण फारसा विचार न करता गृहीत धरतो. किंवा आपल्याला कोणीतरी सांगितली आहे म्हणजे तशीच असली पाहिजे असा विचार करून शांतपणे स्वीकारतो. बऱ्याच काळानंतर अचानकपणे साक्षात्कार होऊन त्या गोष्टीचा खरं अर्थ उमगतो किंवा ती गोष्ट खऱ्या स्वरुपात आपल्या समोर येते. रियालिटी आपल्या डोक्यातल्या फ्यांटसीजला छेदून जाते आणि एखादी गोष्ट नव्याने उमजते तेव्हा म्हणावसं वाटतं, ओहो.. हे असं असतं होय!

 शाळेत असताना निबंधलेखन हा एक अत्यंत कंटाळवाणा पण परीक्षेच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाचा भाग असायचा. विषयही फारसे वेगवेगळे नसायचे. 'विज्ञान शाप की वरदान' किंवा 'माझा आवडता लेखक' किंवा 'माझी आई' इत्यादी. पण निबंधलेखन हे आपल्या आजूबाजूच्या गोष्टी पाहून अनुभवून आपली विचार मते किंवा निरीक्षणे मांडण्याची गोष्ट आहे हे कोणीही सांगितलं नाही. बऱ्याचदा नवनीत चे गाईड्स आणि निबंधामालेसारखी (हातवळणे इ.इ.) रेफरन्स पुस्तके वाचून त्यातील छापील आराखड्यानुसार लिहिले जायचे.  माझी एक मैत्रीण नेहेमी म्हणते, की निबंधाच्या पुस्तकातली आई ही ऑफिसला जाणारी, मुलांचा गृहपाठ घेणारी अशी असते. त्यामुळे तिला नेहेमी असं वाटायचं की अशाच आई वरती निबंध लिहिणं अपेक्षित आहे. तिची आई लवकर उठून भाकऱ्या करणारी, शेतात जाणारी होती. तिच्याहीबद्दल लिहिता येऊ शकतं हे त्यावेळी कोणीतरी सांगायला तर हवं ना! शाळा सोडल्यानंतर बऱ्याच वर्षांनी हे कळलं की हे असं असतं तर!


परवा मी ALDI चं weekly offers booklet चाळत असताना मला एक गोष्ट दिसली. ' Hot Cross Buns' च चित्र होतं ते. त्यावरच्या डिस्काउंट ची माहिती दिली होती. शाळेत असताना 'hot cross buns, hot cross buns, one a penny, two a penny, hot cross buns' अशी एक कविता होती. त्यातले ते buns म्हणजे हेच (त्यावर खरंच क्रीम ने भरलेला क्रॉस असतो! असं असू शकेल असा विचार त्यावेळी कविता शिकताना अजिबात केला नव्हता). ते असे असतात/दिसतात हे आत्ता इतक्या वर्षानंतर समजलं तेव्हा खरच मजा वाटली. असा मी असामी मधल्या शंकऱ्या "म्हणजे तुम्ही मला डुक्कर म्हणता ते हे होय!" असं म्हणतो त्यातली गत :)

The countdown has already begun.

तसं पाहायला गेलं तर माणसाच्या आयुष्यात आठवणीत राहण्यासारखे अगणित असे प्रसंग घडत नाहीत. रोजच्या रोज नवीन अशा प्रसंगांना सामोरं जाणारा माणूस सापडायला विरळाच. त्यामुळे असे काही मोजके प्रसंग सतत स्मरून त्या आठवणीत हरवून जाण्याची माणसाची सवय अगदी जुनीच म्हणावी लागेल. अगदी आजी आजोबा नातवंडाना ज्या गोष्टी सांगतात त्या बहुधा त्याच त्याच असतात. अर्थातच तरीही त्यांची गोडी जराही कमी होत नाही ही गोष्ट अगदी खरी आहे.

आपल्या आठवणींच्या कप्प्यात जतन करून ठेवेलेले असे मोजकेच का होईना प्रसंग वारंवार आठवून त्यात हरवून जाण्याचा आपला स्वभाव असतो. मुळात अशा आयुष्यभर जतन करून ठेवण्यासारख्या गोष्टी तुमच्या कडे असल्या तर तुम्ही अतिशय भाग्यवान आहात यात तिळमात्र शंका नाही.


हे पाल्हाळ सांगण्याच कारण म्हणजे माझ्या अवतीभवती असलेल्या लोकांना सदैव मुदुमलाईच कौतुक ऐकून वैताग येतही असेल कदाचित, पण तरीही त्या आठवणींमध्ये रमून जाणे हा कदाचित माझा छंद होऊन बसला आहे. आठवणी थोड्याच आहेत. पण तरीही माझ्यासाठी अतिशय जिव्हाळ्याच्या आहेत.


पंधरा दिवसांपूर्वी मुदुमलाई सोडल्याला एक वर्ष होऊन गेलं. फार काही जास्त फिरलो अशातला भाग नाही, उलट आमचं घर, आमचं गाव, आणि गावाच्या वेशीपलीकडला फार तर फार एखादा किलोमीटर पर्यंतचा भाग इतकाच आमचा जास्तीतजास्त वावरण्याचा भाग होता. तरीही जवळपास तीन वर्षांच्या वास्तव्यात तिथला प्रत्येक ऋतु मनसोक्त अनुभवला, प्रत्येक दिवशीच्या सायं छटा नव्याने अनुभवल्या. (लोभी मन तरीही जास्त हावरटपणा करत जातं. ) आणि या आठवणींची झिंग अजूनही मनातून उतरली नाहीये.


आठवणींच्या एका पर्वाचा शेवट झाल्याला एक वर्ष पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने या गोष्टी पुन्हा बोलून दाखवाव्याशा वाटल्या त्यानिमित्त हा लेखनप्रपंच!

तरकश

बऱ्याच दिवसांपासून स्वतःशीच स्वतःची तक्रार होती की काहीच वाचन होत नाहीये. वाटत होतं, कुठे गेले ते दिवस जेव्हा एखादं पुस्तक हातात पडायचा अवकाश, ते संपवल्याशिवाय चैन पडत नसे. एक रितेपणाची भावना पण उगाचच मनात दाटून येते अशावेळी. गेल्या आठवड्यात एक पुस्तक हातात पडलं आणि हे सगळे विचार कुठल्या कुठे पळून गेले.

जावेद अख्तर यांचा कवितासंग्रह- तरकश. उर्दू-हिंदी या मूळ भाषेतल हे पुस्तक कितीतरी इतर भाषांमध्ये अनुवादित झालय. अगदी मराठीत सुध्दा! इतर भाषांतल्या अनुवादाचं माहित नाही, पण मूळ भाषेचा गोडवा वेड लावणारा आहे हे नक्की.

कुठल्याही कलाकाराच्या कलेच्या सादरीकरणामध्ये त्याच्या स्वतःच्या आयुष्यातल्या अनुभवांचा खूप मोठा पगडा असतो असं मला नेहमीच वाटत आलंय. एका प्रख्यात गायिकेने तिच्या एका मुलाखतीत असं म्हटलं होतं की ज्या व्यक्तीच्या वाट्याला दुःख आलं नाहीये अशी व्यक्ती मोठा कलाकार होऊच शकत नाही. पुस्तकाच्या सुरुवातीलाच जावेद 'अपने बारे में' असं म्हणून आपल्या आयुष्याची छोटीशी झलक देतात. अतिशय सहज साध्या सोप्या भाषेत समोरच्या व्यक्तीशी संवाद साधण्याच्या सुरात लिहिलेले आत्मकथन एक वेगळाच अनुभव देऊन जाते.प्रसिद्धीच्या वलयात वावरणाऱ्या या व्यक्तीच आयुष्य किती वेगळ्या अनुभवांतून गेलंय! सुरुवातीच्या या आत्मकथनामुळे संग्रहातली कुठलीही कविता वाचताना जावेद अक्षरशः उलगडत जातात, जणूकाही एखाद्याच्या मनापुढे आरसा ठेवला असता आपण त्या व्यक्तीच्या मनातलं लख्खपणे वाचू शकू असं...

'तरकश' म्हणजे 'Quiver'- बाणांचा भाता. या संग्रहातल्या बहुतेक कविता, गझल, शेर हे खरोखर या संग्रहाच नावं सार्थ करणारे आहेत. सगळ्याच कलाकृती भावातीलच असं नाही, पण जे भावतं ते मनात घुसून घर करून राहण्यासारखं आहे.

मला आवडलेल्या सगळ्या गोष्टी इथे लिहिणं शक्य नाहीये. पण तरीही काही उल्लेख केल्याशिवाय रहावत नाही.

***
ऊँची इमारतों से मकां मेरा घिर गया
कुछ लोग मेरे हिस्से का सूरज भी खा गए


***

जुन्या  घराच्या आठवणींबद्दल लिहिलेली 'वो कमरा याद आता है' ही अशीच एक अप्रतिम कविता.
या कवितेच्या शेवटी ते म्हणतात,

मैं अब जिस घर में रहता हूँ
बहुत  ही खूबसूरत है
मगर अकसर यहाँ ख़ामोश बैठा याद करता हूँ
वो कमरा बात करता था

**
संघर्षाच्या काळामध्ये जेव्हा हातातोंडाची गाठ पडायची मुश्कील होती या दिवसांबद्दल लिहिताना ते म्हणतात-
रोटी एक चाँद है और हालात बादल.. चाँद कभी छुप जाता है, कभी दिखाई देता है


'भूख' ही कविता अशीच अक्षरशः काटा आणणारी आहे.

**

'एक मोहरे का सफर' , 'वक्त' आणि अशा अनामिक कितीतरी. उल्लेख करावा तितका कमीच आहे.

ही पण मला भावलेली अशीच एक अनामिक गझल.

या पूर्ण कवितासंग्रहाच स्वतः जावेद अख्तर यांच्या आवाजातलं अभिवाचन you-tube वर  available
आहे. परंतु पुस्तकाच्या मानाने अभिवाचन जरा एकसुरी वाटलं. माझ्या मते, पुस्तक वाचताना जास्त मजा येते. निदान मला तरी पुस्तक जास्त आवडलं. आणि हो, सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे कठीण शब्दांचे अर्थ शक्य तिथे दिले आहेत या पुस्तकात! मिळालं तर नक्की वाचा!

काही बोलायाचे आहे..

जगण्याचा संघर्ष हा तसा नेहमीचाच. सगळ्यांच्याच वाट्याचा. चुकत कोणालाच नाही. पण आजच्या तथाकथित पुढारलेल्या जगात अजूनही स्त्रियांना जेव्हा विचित्र वागणूक, विचित्र नजरा सहन कराव्या लागतात तेव्हा खरोखर काहीच उमगेनास होतं. आपण फक्त बाहेरुन बदललोय.. मानसिक वृत्ती काही सुधारायच्या बेतात दिसत नाही. कदाचित कधीच नाही बदलणार. एक उपभोग्य वस्तू यापलीकडे काहीतरी अस्तित्त्वाला अर्थ यावा असं वाटणं यात काय गैर आहे? व्यक्तीस्वातंत्र्य ही फक्त बोलाचीच कढी असल्यासारखं वाटत राहतं. अजूनही so called metropolitan शहरात सुशिक्षित (!) लोक आजूबाजूला असतानाही एक स्त्री म्हणून मुक्तपणे, स्वतंत्रपणे, निर्भयतेने जगता येत नाही हेच खरं. काही दिवसांपूर्वी गुवाहाटी मध्ये घडलेल्या ओंगळवाण्या प्रवृत्तीचे विकृत दर्शन घडवणाऱ्या घटनेच्या पार्श्वभूमीवर एक पोस्टर पाहण्यात आलं होतं.

हा सोनियाचा दिन कधी उगवणार आहे काय?

Friday evenings are always beautiful. Seriously!! Not even Saturday or Sunday. (Umm, well, Saturday is still fine cause there is one more day left for weekend to get over). At least past 1-2 months I am experiencing that a lot. Prior to that; leave apart one day, every evening used to be beautiful. Perhaps this is a part of the lifestyle I am trying to adapt to. Now it has come down to only one day.

Believe it or not, friday eves are somewhat specially soothing. It cannot be explained, I could just experience it. It gives immense pleasure to shut the system I am working on...on friday 6. P.M. Not that I hate my work, but just the feeling of welcoming long weekend which is at few hours away creates bubbles of joy in the heart. The cold breeze that touches your face while your cab is taking you home gives soothing feeling ( I agree that the streets are crowded, the air is polluted and blah blah.. but still :) ).. just taking a deep breath cheers me; even a faint line of smile appears on my face..yeah yeah I actually realize that I am smiling for no reason..

BUT, there are days like today, when somebody pops in for some work at 5.30 PM and indicates that you still have to spend couple of hours extra in the office, gives the pain. While watching everybody leaving wishing each other happy weekend, you sit at your desk to get your work done. The shutters of the windows are down- you do not know how beautifully the light has spread after the Sun has set or whether it is raining outside. You console yourself that even though plans for friday evening will not work out, there are two more days in your bag..

I end up writing this blog post after several days on an evening like this, at least the feeling that I am ignoring my blog for really long time is somewhat changed!! The evening is not completely spoiled :-)

moving on

CHANGE IS THE ONLY CONSTANT THING IN THE WORLD.

बरोबर. नेहमीचं ऐकलं जातं हे वाक्य. पटतही. पण तरीही कुठलाही बदल स्वीकारणं तसं जरा अवघडच असतं, नाही का? बऱ्याचदा आश्चर्य वाटतं, इतकं का आपण आधीच्या गोष्टीत गुंतून पडलो आहोत? आपण आपल्या भावना गुंतवल्या असतात की तो नुसताच सवयीचा परिणाम असतो? की नवीन गोष्ट स्वीकारण्यातला आळस? की नवीन गोष्टीच्या अनभिज्ञतेतून नकळत निर्माण झालेली भीती? सतत काहीतरी हातातून निसटतंय याची नकळत बोच लागून राहते. हुरहूर असते की हे निसटतं आपल्याला कायम घट्ट नाही पकडून ठेवता येणार. पण एकीकडे हेही कळत असतं की काही गोष्टी हातातून जात आहेत हे खरं, पण काहीतरी नवीन नक्कीच आपल्या वाट्याला येईल जे चांगलंच असेल. आशा किती चिवट असते! 

बदलाला सामोरं जाताना मात्र खरंच गंमत येते.

अगदी सुरुवातीला अक्षरशः जाणवतं, आपलं मन हर प्रकारे -आताची स्थिती किती चांगली- बदल कसा वाईट, याची हजार कारणं शोधतं. पावला पावलावर पुरावे देत रहातं. तुलना करत राहतं. हळूहळू दुसरं मन पुढे येऊ लागतं. म्हणतं, आताची गोष्ट चांगली हे मान्य. पण नव्याने सामोरी येणारी गोष्ट ही वाटतं तितकी वाईट नाहीच. होईल की सवय. न जाणो तेव्हा अशा काही गोष्टी मिळतील की ज्याचा आधी स्वप्नातही विचार केलेला नव्हता. या दोन मनातली द्वंद्व आपण तिसऱ्याच तटस्थ भूमिकेतून पाहत राहतो. हळूहळू दुसऱ्या मनाची सरशी होतेय हे जाणवतं. हे तसं होणंच चांगलं अर्थातच. आपल्याच नकळत पहिलं मन दुसऱ्या मनाची कड घेऊ लागतं. द्वंद्व कमी कमी होऊ लागतं.

आणि मग आपल्यालाच एक दिवस कळतं, अरेच्चा नाही म्हणता म्हणता आपण बदल स्वीकारला. आपण बदललो.. आपल्याच नकळत....

असं म्हणतात की कावीळ झालेल्या माणसाला सगळं जग पिवळं दिसतं. आपण जसं पाहतो, जे पाहतो त्यात आपल्या मनाचं प्रतिबिंब उमटलेलं असतं. आपलं आनंदी असणं, दुःखी असणं हे आपल्या आजूबाजूच्या वातावरणात प्रतिबिंबित होत असतं. तर कधीकधी आजूबाजूच्या वातावरणाने आपला मन प्रसन्न होतं. आपला मूड आणि आजूबाजूचं वातावरण याच्यापैकी कुणाचा कुणावर जास्त प्रभाव पडतो, हे अधोरेखित करणं खरोखर अवघड आहे. किंबहुना यातली सीमारेषा अतिशय धूसर आहे.


काही लोकाना प्रत्येक गोष्टीत काहीतरी खोच काढायची सवय असते, तर काहीना अगदी वाईटातूनही चांगला काहीतरी शोधता येतं. अशा लोकांच्या संपर्कात येणारी व्यक्तीही आपोआप प्रसन्न होऊन जाते.


ज्यांच्यावर सरस्वतीचा वरदहस्त आहे अशी माणसं जगात आहेतच. पण प्रत्येक माणसाचं व्यक्त होणं ते खूप वेगवेगळं असतं. काहींना सहज सोप्या भाषेत म्हणणं मांडण्याची कला अवगत असते, तर काहींना अतिशय जड शब्द, अवघड शब्द नेमकेपणाने वापरता येतात. ( ग्रेसांची कविता हे याचं उत्तम उदाहरण आहे.. माझ्यासारख्या व्यक्तीला अनेकदा वाचून त्यातलं अवाक्षरही झेपत नाही ही गोष्ट वेगळी! मी आपली लोक म्हणतात ते खरच ग्रेट आहेत तर बुवा आहेत या चालीवर म्हणतेय!)
साधी सोपी मांडणी मात्र मनाला लगेच भावून जाते. व. पु. कुठे तरी म्हणून गेले आहेत, की लिखाण कसं असावं; तर जे वाचल्यावर, अरेच्चा! हे आपल्याला का नाही सुचलं बुवा, असं वाटायला लावणारं कुठलंही लिखाण.

आणि अशा सहज शब्दात जर आपल्या आयुष्याचा महोत्सव जर कुणी मांडून ठेवला, तर??


प्रति एक झाडा, माडा त्याची त्याची रूपकळा
प्रति एक पाना, फुला त्याचा त्याचा तोंडावळा

असो पाखरू, मासोळी, जीव, जीवार, मुंगळी
प्रत्येकाची तेवठेव काही आगळीवेगळी

असो ढग, असो नग, त्याची अद्रुत रेखणी
जी जी उगवे चांदणी तिच्या परीने देखणी

उठे फुटे जी जी लाट तिचा अपूर्वच थाट
फुटे मिटे जी जी वाट तिचा अद्वितीय घाट

भेटे जे जे त्यात भरे अशी लावण्याची जत्रा
भाग्य केवढे! अपुली चाले यातूनच यात्रा   

आपल्या आजूबाजूचं विश्व सहज शब्दात मांडणारे शब्द! कवी बा भ बोरकर यांनी लिहिलेली ही एक कविता. कुठली व्यक्ती जगाकडे कशी बघत असेल बरं असा प्रश्न पडता पडताच असं काही वाचण्यात येतं.
वाचल्यानंतर आपोआपच हा सोहळा आपणही अनुभवू लागतो.

Hats off to Borkar!!
(Thanks AM for sharing this :-))

किंमत

नवीन वर्षातला एक महिना बघता बघता उलटून गेला. दुसऱ्या महिन्याचा दुसरा आठवडाही सुरु झाला.
म्हटलं तर बराच काळ म्हटलं तर एक-दीड तर महिना. काळाची गती इतकी तुफान आहे की जणूकाही पापण्या लवायच्या आत दुनिया प्रचंड बदलेल इतकी प्रचंड गती जाणवते कधीकधी. होत्याचं नव्हतं व्हायला तसं म्हटलं तर एक क्षणही पुरेसा असतो. मग एक आठवडा काय चीज आहे!



माणसं हा आपल्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग. आपल्या आजूबाजूला असतातच सदैव. त्यात काय? पण त्याचं महत्त्व, त्यांच्या अस्तित्वाचा तुमच्या आयुष्याशी जोडलेला धागा कुठलीतरी परिस्थिती आल्यावर प्रखरपणे जाणवून देण्याची सोय निसर्ग आपोआपच करीत असतो. तुमच्या ध्यानीमनी नसताना तुमच्यावर सदैव कुणावरतरी विसंबून राहण्याची वेळ येते. आपल्या आजूबाजूचे लोक आपल्यासाठी चोवीस तास कुठल्या न कुठल्या प्रकारे त्यांची स्वतःची कामे बाजूला सारून धावत पळत असतात.  तेही विनातक्रार. चेहऱ्यावरती कसलाही थकवा जाणवू न देता. घरापासून आपण हजार किलोमीटर लांब असलो तरीही निश्चिंत आहोत. ही भावना केवळ आणि केवळ त्यांच्यामुळे मनात असते. रक्ताची नाती तर असतातच, पण मनाची नाती बांधली गेली तर जगाच्या कुठल्याही कोपऱ्यात आपण असलो तरी एकटे नाहीयोत ही भावना खूप सुखावून जाते.

गेल्या महिन्यातलं माझं आजारपण या सगळ्या लोकांची किंमत मला शिकवून गेलं.  या सगळ्यांसाठी धन्यवाद हा शब्द खूप वरवरचा, त्रोटक आणि कोरडा वाटतो. 'Thank you' हा शब्द आजकाल इतक्या सर्रासपणे रोजच्या वापरत असतो की आताशा त्यातला खरा रस निघून गेल्यासारखाच वाटतोय. असो. इतकंच म्हणेन की सगळ्यांनी माझ्यासाठी जे केलं त्याचा विसर मला कधीच न पडो.




आपण आपल्या शरीराला तसं नेहमीच गृहीत धरत असतो. कधी कल्पना नाही करवत की एखादा अवयव जर निकामी झाला तर किती अडचणींचा सामना करावा लागेल. इतकं कशाला, साध्या आपल्या हाताच्या एका म्हटलं तर क्षुल्लक, अशा शिरेने जर असहकार पुकारला तर किती वाट लागू शकते याचाही प्रत्यय मला नुकताच आला. सलाईन दिल्यानंतर जेव्हा ती शीर सुजली आणि हात हलवताना नाकी नऊ येऊ लागले तेव्हा जो झटका बसला तो बसला.किंमत कळते ती अशीही.



आपण बऱ्याचदा इतक्या वेगळ्या विश्वात वावरत असतो की मृत्यू हे अंतिम सत्य आहे वगैरे वगैरे तत्वज्ञान खरं आहे हेच विसरायला होतं. जाणवतही नाही की आज आपण ज्या व्यक्तीशी बोलतोय, हसतोय, गप्पा मारतोय तो कदाचित् काही दिवसांतच या जगातून जाणार आहे. जाणवेल तरी का? आणि कशाला? पण तरीही चुटपुट लागून राहते. बातमी ऐकल्यावर विश्वास बसत नाही. हीच का ती व्यक्ती? गेल्याच तर रविवारी
आपण भेटलेलो. गप्पा मारल्या. कितीतरी गोष्टी ठरवल्या. आणि आज ऐकतोय की ती या जगातून गेली! अचानकच! संपले म्हणे तिचे या जगात घ्यायचे श्वास. म्हणजे प्रत्येक व्यक्ती जन्माला येतानाच हे ठरलेल असतं. काहीही. पण वाट्टेल तेव्हढा त्रागा करा, चीडचीड करा, रागराग करा.. शेवटी आपल्या हातात काहीच नाही. भांडायचं तरी कुणाशी? देव अस्तित्त्वात आहे का नक्की ? जाऊन भांडता तरी येइल! ही काय पद्धत आहे का माणसाला उचलायची? जाऊ देत. आपण जाऊच द्यायचं. आणखी करणार तरी काय म्हणा.
व्यक्ती गेली की मग एक एक गोष्ट आठवत राहते. अरेच्चा हे तर सांगायचच राहून गेलं, पुन्हा एकदा मुदुमलाईला बोलवायचं राहून गेलं. कसले प्लान्स आणि काय.
LIFE IS SOMETHING THAT HAPPENS TO YOU WHILE YOU ARE BUSY MAKING OTHER PLANS. हेच खरं.
असेही झटके मिळतात. किंमत कळते ती अशीसुद्धा!




नवीन नाती सतत जोडली जात राहतात. आपण खुशीत असतो की वाह, क्या बात है! आपण किती भाग्यवान आहोत. आपल्याबरोबर आपली इतकी माणसं आहेत. भाग्यवान असतो आपण हे नक्की. पण ते भाग्य कदाचित आधीच्या माणसांच्या दुरावण्याशी जोडलेलं असतं कदाचित.

Life… or something like that!

Is your life heading the correct way you wanted it to? Are you sure about the correctness of whatever decisions you made at any point of time?

 -But how do you even decide before actually trying out?  What are the odds of other choice of leading life/career or whatever being correct? Wouldn’t you have felt the same what you are feeling right now? What is the guarantee?  Should you not rather be happy about the path you chose/ decisions you made were on your own and nobody else decided them for you?  Then why do you even hesitate to accept the consequences of those?  Why do you feel low when somebody points out only negative consequences of them and easily forgets to look at positive stuff (however little) you were gifted along with them?     

Why other people always seem to have surpassed you in any sense-be it career or money or may be something else (whining about you deserving far better opportunities/quality life/ quality job etc. etc. than a buddy who is supposedly getting it all)?

-How can you even compare? If you want to compare, have you made sure that other conditions are at same level? Who says that you deserve better that THE person you are comparing with? That person could have some other qualities which you might not have. Or it could be just the circumstances/ situation.  And how do you know that other people who seem to have got everything better are happy and satisfied with the decisions they made in their life? There is a possibility that they might be regretting upon not getting something else!

List of questions seems to be endless. Worst part is; there are no simple/right/exact answers to them all. Only statement you can make is- IT DEPENDS, on how you look at them. Rather if you don’t spend time thinking about it, life becomes easier.

.

.

.

.

You meet someone who is facing all these questions right now. You try convincing that person that how he/she should go about it. You give advices about how not worrying about it will help. You suggest believing what is happening is good and meant to be happening that way. Life is not that bad or miserable and there are several other wonderful aspects in his/her share of life. 

AND YOU FEEL YOU ARE TRYING TO CONVINCE YOURSELF RATHER THAN CONVINCING SOMEONE ELSE!!

रविंद्रनाथ टागोर. या माणसाबद्दल बऱ्याच लोकांकडून बरंच काही ऐकलं होतं. या माणसाला, याच्या साहित्याला, लोक इतकं का मानतात, हे आतापर्यंत कधी कळलं नव्हतं. किंबहुना कळून घ्यावं अशी मनापासून कधी इच्छा झाली नव्हती. बंगाली साहित्य आणि रविन्द्रनाथ टागोर यांची नावं जोडीनंच घेतली जातात. इतरही अर्थातच कितीतरी साहित्यिक असतीलच; परंतु रविन्द्रनाथांना जे प्रेम, जो नावलौकिक लाभला तितका इतर कुणाला क्वचितच लाभला असेल.(आणि असल्यास केवळ माझ्या अज्ञानातून आलेलं वरील स्वगत आहे असं समजून घेण्यास हरकत नसावी).

पु. ल. देशपांडे हे मराठी साहित्यातलं अग्रगण्य नाव. बंगाली भाषा शिकण्यासाठी आणि नंतर रवीन्द्रनाथांच्या साहित्याचा अभ्यास करण्यासाठी ते खास बंगालला जाऊन राहिले होते हे ऐकल्यावर त्यांच्याविषयी वाटणारा आदर आणखी वाढला होता. त्यांच्या शान्तिनिकेतनाताल्या मुक्कामाताल्या अनुभवांवर आधारलेलं ‘मुक्काम शांतीनिकेतन’ हे पुस्तक काही दिवसांपूर्वी हातात पडलं. या पुस्तकात मुख्यतः पु लं च्या नजरेतून रविंद्रनाथ जाणवत राहतात. रवीन्द्रनाथांच्या साहित्यातले स्फुट उतारे, त्यांच्या कविता, काही पत्रे यांचा अनुवाद पु लं नी केलाय. अनुवादावर पु लं ची छाप जरी असली तरी रविंद्रनाथ या व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्वाचे निरनिराळे कंगोरे दिसत राहतात. विशेषतः निसर्गाशी जवळीक साधून राहिलेले ते निसर्गाविषयी आपलेपणा दाखवताना जगावं कसं; याबद्दल जाता जाता अत्यंत सोप्या भाषेत खूप काही शिकवून जात आहेत असं सतत जाणवत राहतं. एका वेगळ्याच दृष्टीकोनातून मग आपण आपल्या आयुष्याकडे पहायला लागतो. 

नाथांच्याच भाषेत सांगायचं तर:

...कोण मला काय बोललं, कोण मला काय समजलं, हे काय जगात सर्वांहून अधिक मोठं? माझ्या डोळ्यातली क्षणभराची दृष्टीशक्ती ही किती प्रचंड गोष्ट आहे! एक वेळ नुसता श्वासोच्छवास घेण्याची माझी शक्ती ही केव्हढी आश्चर्यकारक घटना! माझ्या मते, ह्या परम आश्चर्यकारक वस्तुस्थितीला कुठलंही दुःख मलीन करू शकणार नाही.

.. वाटतं जीवनातल्या प्रत्येक सूर्योदयाला ओळखीच्या नात्याने नमस्कार करायला हवा आणि प्रत्येक सूर्यास्ताला जिवलग मित्रासारखा निरोप द्यायला हवा. इतक्या सुंदर रात्री माझ्या जीवनातून रोज निघून चालल्या आहेत.-ह्या सगळ्या काही मी धरून ठेवू शकत नाही. हे सारे रंग, हा प्रकाश, ह्या छाया हा आकाशव्यापी निःशब्द महोत्सव, ही ध्युलोक आणि भूलोकाच्या मध्ये असलेली, सारं शून्य परिपूर्ण करणारी शांती आणि सौंदर्य ह्यांसाठी काय कमी पूर्वतयारी(आयोजन) चालली असेल? उत्सवाचं क्षेत्र केव्हढ विशाल? बाहेर एव्हढं आश्चर्यकांड चाललय आणि आमच्या आत मात्र ती हाक ऐकूही जाऊ नये. जगापासून इतकी फारकत घेऊन आम्ही जगतो आहो?  लक्ष लक्ष योजनांच्या अंतरावरून लक्ष लक्ष वर्षांपूर्वी अनंत अंधकाराच्या वाटेनं प्रवास करत एखाद्या तारकेचा प्रकाश ह्या पृथ्वीवर येऊन पोहोचतो आणि आमच्या अंतरात येऊन तो प्रवेश करू शकत नाही- जणू काय तो आणखीही लक्ष योजनं दूर! 

अस काही वाचलं की जाणवतं; की आपली दुःख, आपल्या समस्या आपण किती कवटाळून बसतो!  मी, माझं हे, माझं ते, मला यानं दुखावलं, इत्यादी इत्यादी अत्यंत छोट्या गोष्टीमध्ये गुरफटून जाताना आपण हे विसरूनच जातो की यापलीकडेही जग आहे. चार भिंतीत बंदिस्त किती सहजतेन करून घेतो स्वतःला आपण!

काल सहज रात्री आकाशाकडे नजर गेली आणि खरंच जाणवलं की हे लक्ष तारे लक्षावधी योजनांचा प्रवास करून आपल्याला भेटायला आले आहेत. तसे ते रोजच येतात; हसतमुखानं त्यांच स्वागत करायचं मात्र राहून जातं..